Gemlik’in (Kios) Kültürel ve Tarihsel Mirası

Gemlik’in (Kios) Kültürel ve Tarihsel Mirası: Antik Çağdan 2026 Yılına Yerel ve Uluslararası Şahsiyetler Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme

Giriş ve Kapsam

Kültürel coğrafyalar, yalnızca üzerlerinde barındırdıkları fiziksel yapılarla, dağlarla veya nehirlerle değil, içinden çıkardıkları tarihi şahsiyetler, entelektüeller, sanatçılar, bilim insanları ve siyasetçilerle de tanımlanırlar. Marmara Bölgesi’nin kritik liman kentlerinden biri olan Bursa’nın Gemlik ilçesi, üç bin üç yüz yılı aşan tarihi boyunca çok katmanlı bir demografik ve kültürel evrime sahne olmuştur. Antik çağlarda Kios (Cius), Prusias ad Mare gibi isimlerle bilinen bu havza, Miletos kolonilerinden Anadolu Selçuklu tersanelerine, Osmanlı denizciliğinden Türkiye Cumhuriyeti’nin sanayi devrimine kadar uzanan geniş bir yelpazede stratejik önemini korumuştur. Kuzeyde Samanlı Dağları, güneyde ise Katırlı Dağları ile çevrili olan, Engürücük ve Gemlik ovaları arasına sıkışmış bu kapalı havza, verimli toprakları (özellikle dünya çapında ün yapmış zeytinciliği) ve korunaklı körfeziyle, tarih boyunca farklı medeniyetler için vazgeçilmez bir çekim merkezi olmuştur.   

Bu rapor, Gemlik’in tarihsel altyapısını bir temel olarak alıp, bu coğrafyada doğmuş, büyümüş veya burayla derin siyasi, ekonomik ve kültürel bağlar kurmuş önde gelen şahsiyetlerin kapsamlı biyografik ve sosyokültürel analizini sunmaktadır. İnceleme; antik çağın mitolojik kurucularından, Türkiye Cumhuriyeti’nin en üst düzey devlet kademelerinde görev almış siyasetçilere, edebiyatın usta kalemlerinden, 1922 Nüfus Mübadelesi ile Yunanistan’a göç etmek zorunda kalan ve Rebetiko müziğine yön veren virtüözlere kadar çok geniş bir yelpazeyi 2026 yılına uzanan güncel veriler ışığında kapsamaktadır. Biyografik verilerin yetersiz kaldığı alanlar (özellikle bazı sporcuların ve erken dönem yerel figürlerin detaylı yaşam öyküleri) metodolojik bir şeffaflık gereği metin içerisinde açıkça belirtilmiştir. Elde edilen bulgular, Gemlik’in yalnızca bir lojistik ve sanayi üssü olmadığını, aynı zamanda nesiller ötesine uzanan derin bir “kültürel kuluçka merkezi” işlevi gördüğünü ortaya koymaktadır.

Bölüm 1: Antik Çağlar, Mitolojik Figürler ve Helenistik Dönem Liderleri

Gemlik’in (Kios) antik tarihi, kentin sadece arkeolojik bir sit alanı olmasının ötesinde, Antik Yunan mitolojisinin temel anlatılarıyla organik bir bağ kurmasını sağlar. Antik yerleşimin kalıntıları günümüzde modern kentleşme ve dolgu zeminler nedeniyle büyük ölçüde toprak altında kalmış olsa da, kentin kurucu figürleri ve tarihsel liderleri yazılı kaynaklar aracılığıyla günümüze ulaşmıştır.   

Mitolojik Kurucular: Kios ve Hylas

Bölgenin bilinen en eski tarihsel referansları, MÖ 1390’lı yıllara, Argonotlar (Argo gemicileri) efsanesine dayanmaktadır.   

• Kios (Cius): Yunan mitolojisinde Herakles’in (Herkül) yoldaşlarından biri ve Kolhis (Altın Post) seferine katılan bir Argonot komutanı olarak bilinir. Efsaneye göre, sefer dönüşünde bu bölgede kalmaya karar vermiş ve kendi adını taşıyan şehri kurarak kentin ilk efsanevi lideri olmuştur.   

• Hylas: Yine Herakles’in genç bir yoldaşı olan Hylas, efsaneye göre Kios körfezinde su aramak için karaya çıktığında, bölgedeki su perileri (nemfler) tarafından güzelliği nedeniyle kaçırılmıştır. Herakles, dostunu bulabilmek için bölgede uzun süre kalmış, bu süreçte kentin kuruluşu pekişmiştir. Bölgedeki antik bir nehre Hylas’ın adı verilerek bu mitolojik hafıza coğrafyaya kazınmıştır.   

Helenistik ve Roma Dönemi Siyasi Liderleri

MÖ 5. yüzyılda Kios, ekonomik refahının zirvesine ulaşarak Attika-Delos Deniz Birliği’nin (Delian League) en saygın üyelerinden biri olmuş ve 1000 talent gibi oldukça yüksek bir vergi ödemiştir. Bu dönemde ve sonrasında bölgeyi etkileyen küresel siyasi liderler kentin kaderini tayin etmiştir:   

• Büyük İskender (Alexander the Great): MÖ 334 yılında Anadolu seferi sırasında kenti ele geçirerek Kios’u Helenistik dünyanın doğrudan bir parçası haline getirmiştir.   

• I. Prusias (Prusias I): Bithynia Krallığı’nın en parlak dönemini yaşatan krallardan biridir. Makedonya Kralı V. Filippos, MÖ 202 yılında kenti ele geçirip yağmaladıktan sonra bölgeyi müttefiki I. Prusias’a teslim etmiştir. I. Prusias, kentin bağımsızlığına son vererek adını kendi onuruna “Prusias ad Mare” (Deniz kıyısındaki Prusias) olarak değiştirmiş ve bölgenin siyasi haritasını yeniden çizmiştir.   

• Büyük Mithridates (Mithridates VI): Roma Cumhuriyeti ile giriştiği uzun soluklu savaşlar (Mithridates Savaşları) sırasında kenti işgal eden Pontus kralıdır. Onun dönemi, kentin Roma egemenliğine geçiş sürecindeki son büyük direniş evresini temsil eder.   

Bu dönemde antik liman ve tersane kültürü oldukça gelişmişti. Antik çağ denizcilerinin, ahşap gemilere zarar veren “Teredo Navalis” (gemi kurdu) adlı canlının tatlı sularda yaşayamadığını bildikleri için, Gemlik’teki antik limanı Karsak deresinin ağzına, tatlı su kaynağına yakın bir yere kurdukları düşünülmektedir.   

Erken Hristiyanlık Dönemi Dini Figürleri

Roma İmparatorluğu’nun Hristiyanlığı kabulüyle birlikte Kios, önemli bir piskoposluk merkezi haline gelmiş ve teolojik tartışmaların merkezinde yer alan din adamları yetiştirmiştir:

• Piskopos Cyrillus (Kyrillos): MS 325 yılında toplanan, Hristiyanlık tarihinin en önemli konsillerinden biri olan Birinci İznik Konsili’ne (First Council of Nicaea) Kios piskoposu olarak katılmış ve kentin dini otoriteler arasındaki yerini tescillemiştir.   

• Piskopos Theodosius ve Theosebius: İlerleyen yüzyıllarda piskoposluk görevini üstlenen bu isimler, Hristiyanlık doktrinlerinin belirlendiği Üçüncü Ekümenik Konsil (Efes Konsili) gibi kritik toplantılarda Kios’u temsil etmişlerdir.   

Bölüm 2: Osmanlı Dönemi ve Cumhuriyet’e Geçişin Demografik Dinamikleri

Kentin “Gemlik” adını alma süreci, denizcilik ve tersane faaliyetleriyle doğrudan ilişkilidir. 1087 yılında kenti ele geçiren Anadolu Selçuklu komutanı Ebu’l Kasım, burada bir tersane kurarak donanma inşa etmeye başlamıştır. Bu, Anadolu Selçuklu Devleti’nin ilk tersanesi olarak kabul edilir. 1334 yılında Orhan Bey döneminde, Kara Ali Bey‘in komutasında Osmanlı topraklarına katılan kent, gemilerin yanaştığı ve üretildiği yer anlamına gelen “Gemilik” ismini almış ve bu isim fonetik bir evrimle “Gemlik” halini almıştır.   

19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde Gemlik, nüfusunun büyük çoğunluğunu Rumların (Yunan asıllı Osmanlı vatandaşları) oluşturduğu zengin bir zeytin, ipek ve gemi üretim merkeziydi. 1878’de kurulan belediye teşkilatının ilk yıllarında başkanlık (Reislik) görevlerini Leonidi Efendi, Dimitrius Efendi ve Andriko Efendi gibi Rum kökenli vatandaşlar yürütmüştür. Ancak, 1914 yılında İttihat ve Terakki politikaları doğrultusunda Osmanlı hükümeti stratejik bir idari hamle yaparak, nüfusu Türk/Müslüman ağırlıklı olan Umurbey köyünü Gemlik belediye sınırlarına dahil etmiştir. Bu müdahale sonucunda nüfus dengesi Müslümanların lehine değişmiş ve 1914’te Ömer Efendi (Çırgan) ilk Müslüman belediye başkanı olarak seçilmiştir.   

Tarihsel Süreçte Gemlik Belediye Başkanları (1877-2026)

Yerel siyasetin ve kentin yönetimsel dönüşümünün bir göstergesi olarak, Osmanlı’dan günümüze (2026’ya kadar güncellenmiş) öne çıkan Gemlik Belediye Başkanlarının görev dağılımları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

(Not: Tablo, kentin siyasi dönüşümünü özetlemek amacıyla tüm başkanları değil, kritik dönüm noktalarını temsil eden isimleri içermektedir. Tam liste tarihi kayıtlarda mevcuttur ).   

Bölüm 3: Siyaset ve Devlet Yönetimi – Celâl Bayar’ın Yükselişi

Gemlik’in modern Türk siyasi tarihine armağan ettiği en büyük ve etkili figür, şüphesiz Türkiye Cumhuriyeti’nin 3. Cumhurbaşkanı Celâl Bayar’dır. Bayar’ın yaşam öyküsü, Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşünden Cumhuriyet’in inşasına, tek partili sistemden çok partili demokrasiye geçiş sancılarına kadar uzanan devasa bir dönemin canlı bir laboratuvarı niteliğindedir.

Doğumu, Kökeni ve Erken Dönem Eğitimi

Tam adıyla Mahmut Celâl Bayar, 16 Mayıs 1883 tarihinde Gemlik ilçesinin Umurbey köyünde dünyaya gelmiştir. Ailesi, 93 Harbi olarak bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından Balkanlar’dan, bugün Bulgaristan sınırları içinde kalan Plevne şehrinden göç ederek Umurbey’e yerleşmiş bir muhacir ailesidir. Babası Abdullah Fehmi Efendi, ilmiye sınıfına mensup muhafazakar bir fıkıh bilgini olup, 93 Harbi’nin ardından geldiği Umurbey’deki rüştiyede (ortaokul) müdürlük yapmış ve bir dönem Gemlik’te müftülük görevini üstlenmiştir.   

Bayar, ilk ve orta öğrenimini babasının rahleyi tedrisatında, Umurbey’de tamamladıktan sonra, genç yaşta memuriyet hayatına atılmıştır. Kariyerine doğduğu ilçe olan Gemlik’te, Mahkeme ve Reji (Tütün Tekeli) Kalemleri’nde memur olarak başlamıştır. Analitik zekası ve finansal yatkınlığı, onu kısa sürede adliye ve bankacılık sektöründe yükseltmiş; önce Bursa’daki Ziraat Bankası’nda, ardından uluslararası bir finans kurumu olan Deutsche Orientbank’ta görev almasını sağlamıştır. Bursa’da çalıştığı yıllarda vizyonunu genişletmek amacıyla Fransız papazlarının yönetimindeki Collège Français de l’Assomption‘a ve ipek böceği eğitimi veren Dârütta’lîm-i Harîr kurslarına devam ederek hem yabancı dilini hem de yerel ekonomik dinamiklere dair bilgisini geliştirmiştir.   

Milli Mücadele ve “Galip Hoca” Efsanesi

Celâl Bayar’ın siyasetle organik bağı, dayısı Mustafa Şevket’in etkisiyle başlamış ve gizli bir teşkilat olan İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne katılmasıyla derinleşmiştir. Kısa sürede cemiyetin İzmir Şubesi Genel Sekreterliği’ne yükselerek siyasi teşkilatlanma konusunda büyük bir tecrübe kazanmıştır.   

Anadolu’nun işgaliyle başlayan Milli Mücadele’nin en kritik günlerinde Bayar, takım elbisesini çıkarıp yerel kıyafetler giyerek “Galip Hoca” takma adıyla Anadolu’ya geçmiş ve özellikle Bursa, Gemlik ve Ege çevresinde sivil halkı işgalci Yunan güçlerine karşı silahlı ve siyasi direnişe hazırlamıştır. Onun sadece bir teşkilatçı değil, aynı zamanda yetenekli bir müzakereci olduğu, Çerkez Ethem isyanı sırasında kan dökülmesini önlemek ve Ethem’i ikna etmek amacıyla gönderilen heyete başkanlık etmesiyle kanıtlanmıştır.   

Cumhuriyet’in Ekonomik İnşası ve Başbakanlık

12 Ocak 1920’de toplanan son Osmanlı Mebusan Meclisi’ne Saruhan Sancağı Milletvekili olarak katılmış, İstanbul’un işgali üzerine Ankara’ya geçerek Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) Bursa milletvekili sıfatıyla dahil olmuştur. Erken Cumhuriyet döneminde Mustafa Kemal Atatürk’ün en güvendiği sivil kadrolardan biri olan Bayar, 1921 yılında İktisat Bakanlığı’na getirilmiştir. Lozan Barış Konferansı’nda ekonomik konularda danışman sıfatıyla bulunmuş, genç devletin ekonomik bağımsızlığını kazanması için stratejiler geliştirmiştir.   

Atatürk’ün “siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla taçlandırılması” vizyonu doğrultusunda, 1924 yılında Türkiye’nin ilk milli özel bankası olan Türkiye İş Bankası’nı kurmakla görevlendirilmiş ve bankanın ilk genel müdürü olmuştur. Ekonomik kalkınmadaki başarısı ve özel teşebbüsü destekleyen liberal görüşleri, onun 1937 yılında Atatürk tarafından İsmet İnönü’nün yerine Türkiye Cumhuriyeti’nin 14. Başbakanı olarak atanmasını sağlamıştır. Kasım 1937’deki hükümet programı konuşmasında Atatürk’e tam 44 kez atıfta bulunarak ona olan sarsılmaz sadakatini göstermiştir.   

Demokrat Parti, Cumhurbaşkanlığı ve Yassıada

İkinci Dünya Savaşı’nın ardından dünya genelinde esen demokratikleşme rüzgarlarının Türkiye’deki karşılığı, 1945 yılında Celâl Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafından TBMM’ye sunulan meşhur “Dörtlü Takrir” olmuştur. Bu bildiri, tek partili CHP iktidarının sonunu hazırlamış ve 1946’da Demokrat Parti’nin (DP) kurulmasıyla sonuçlanmıştır.   

1950 genel seçimlerinde DP’nin elde ettiği tarihi zaferin ardından TBMM tarafından Türkiye’nin 3. Cumhurbaşkanı seçilen Bayar, 1954 ve 1957 seçimlerinde de bu makamı koruyarak tam 10 yıl boyunca devletin zirvesinde yer almıştır. Onun cumhurbaşkanlığı dönemi, Adnan Menderes’in başbakanlığında Türkiye’nin NATO’ya girişi, hızlı altyapı yatırımları ve tarımda makineleşme gibi büyük dönüşümlere sahne olmuştur. Uluslararası arenada Türkiye’nin profilini yükselten Bayar, 1952 yılında Batı Trakya Türklerini ziyaret eden ilk Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı olarak Gümülcine’de Celal Bayar Lisesi’ni açmış, ayrıca Kıbrıs meseleleri ve Türk-Yunan nüfus mübadelesi konularında aktif diplomasi yürütmüştür.   

Ancak bu 10 yıllık parlak iktidar dönemi, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesiyle trajik bir şekilde sona ermiştir. Yassıada Mahkemeleri’nde vatana ihanet ve anayasayı ihlal suçlamalarıyla yargılanan Bayar, 1961 yılında idama mahkum edilmiş; fakat ilerleyen yaşı (o dönem 78 yaşındaydı) nedeniyle cezası müebbet hapse çevrilmiştir.   

Yazınsal Mirası, Ölümü ve Umurbey’deki Anıt Mezarı

Cezaevi yılları, onun entelektüel üretkenliğini durduramamıştır. Kayseri Bölge Cezaevi’nde geçirdiği üç yıllık süreci kaleme aldığı “Kayseri Cezaevi Günlüğü”, Yassıada’nın psikolojik atmosferini ve dönemin siyasi buhranlarını anlamak için eşsiz bir birinci el kaynaktır. Ayrıca Osmanlı’nın yıkılışını ve Milli Mücadele’yi anlattığı “Ben De Yazdım” adlı 6 ciltlik dev eseri, onu siyasi bir liderden öte, tarihsel bir tanık ve yazar konumuna yükseltir. Sağlık sorunları nedeniyle 7 Kasım 1964’te serbest bırakılan Bayar, 22 Ağustos 1986’da İstanbul’da 103 yaşında vefat etmiştir.   

Doğduğu topraklara olan vefasını hiçbir zaman kaybetmeyen Bayar, Umurbey’deki 19. yüzyıl mimarisini yansıtan üç katlı ahşap babaevini kendi kişisel servetiyle restore ettirerek 26 Ağustos 1970 tarihinde “Celal Bayar Müzesi” olarak halka açmıştır. Müze bünyesinde kurduğu 20.000’in üzerinde kitap, el yazması, nadir süreli yayın ve fotoğraftan oluşan devasa kütüphane, Türkiye’nin 20. yüzyıl siyasi tarihine ışık tutmaktadır. Müzede ayrıca cumhurbaşkanlığı döneminde çeşitli ülkelerden aldığı liyakat nişanları, madalyalar ve tarihi silahlar sergilenmektedir. Vefatının ardından Türkiye Cumhuriyeti Devleti tarafından yaptırılan görkemli Anıt Mezar da, bu müzenin hemen yanı başında, Gemlik Umurbey’de yer almaktadır. 1992 yılında Manisa’da kurulan üniversiteye onun adının (Celâl Bayar Üniversitesi) verilmesi, devletin bu tarihi şahsiyete duyduğu minnetin bir ifadesidir.   

Erken Dönem Yerel Siyaset ve Spor: Eşref Dinçer

Celâl Bayar gibi ulusal çapta tanınan devasa bir figürün gölgesinde kalsa da, Gemlik’in yerel gelişiminde kritik rol oynamış bir diğer isim Eşref Dinçer’dir. Eşref Dinçer, kentin belediyecilik ve altyapı sorunlarının çözümünde görev almasının ötesinde, genç Cumhuriyetin idealleri doğrultusunda sivil toplumun ve sporun kurumsallaşmasına liderlik etmiştir. 1933-1938 ve 1940-1941 yılları arasında iki ayrı dönemde Gemlik Belediye Başkanı olarak görev yapan Dinçer, Dr. Ziya Kaya ve İzzettin Turhangil gibi isimlerle birlikte kentin modernleşme sürecini yönetmiştir. Yerel kaynaklarda adı sporla da özdeşleşen Dinçer’in anısına günümüzde spor turnuvaları ve anma etkinlikleri düzenlenmektedir. Ancak mevcut tarihsel arşivlerde ve dijital veri tabanlarında, Eşref Dinçer’in erken dönem eğitim hayatına, özel sektördeki kariyerine veya sporculuk geçmişindeki spesifik branşlara dair detaylı bilgilere ulaşılamamaktadır (bu durum araştırmanın eksik bilgi beyanı gereksinimi bağlamında not edilmiştir).   

Bölüm 4: Edebiyat ve Sosyal Gerçekçilik – Nezihe Meriç’in Kalemi

Siyaset arenasında erkek figürlerin egemen olduğu bir coğrafyadan, Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının yönünü değiştiren, kadın ve çocuk sorunlarını modern öykücülüğün teknikleriyle, derin bir duyarlılıkla harmanlayan usta bir yazar çıkmıştır: Nezihe Şükran Meriç. O, Gemlik’in kültürel dokusundan beslenen melankoliyi ve iç gözlemi ulusal edebiyat sahnesine taşımıştır.

Doğumu, Ailesi ve Göçebe Çocukluğu

Nezihe Meriç, 1925 yılında Gemlik’te dünyaya gelmiştir. Ailesi, 1800’lerin sonlarında Osmanlı’nın Balkanlardaki toprak kayıpları ve etnik çatışmalar neticesinde Kırcaali’den Edirne’ye, oradan da Anadolu’ya göç eden köklü bir muhacir ailesidir. Annesi Fatma Muattar Hanım, babası ise Karayolları’nda mühendis ve müdür olarak görev yapan Mehmet Halis Bey’dir. Doğumu sırasında nüfus memurunun yaptığı harf hatası sonucu resmi kayıtlara “Neziha” olarak geçmiş, ancak edebi yaşamı boyunca “Nezihe” ismini kullanmıştır.   

Babasının Karayolları’ndaki görevi nedeniyle Meriç’in çocukluğu, genç Cumhuriyet’in yeni inşa edilen yollarında, Anadolu’nun birbirinden tamamen farklı sosyal dokularına sahip kasaba ve şehirlerinde geçmiştir. İlköğrenimine Eskişehir’de başlamış, Erzincan’da devam etmiş ve 1936’da Ağrı Karaköse İlkokulu’ndan mezun olmuştur. Ortaöğrenimini 1936-1939 yılları arasında Kırşehir’de tamamlayan yazar, lise eğitimini 1943’te Eskişehir Lisesi’nde bitirmiştir. Bu göçebelik hali ve Anadolu kasabalarındaki yaşam gözlemleri, onun ilerleyen yıllarda eserlerinde sıkça rastlanacak olan taşra sıkıntısı, yalnızlık ve kadınların kapalı toplumlardaki varoluş mücadeleleri temalarının birincil kaynağı olmuştur.   

Eğitimi, Müzik Öğretmenliği ve Edebiyata Giriş

1943 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’ne girerek Türk Dili ve Edebiyatı ile Felsefe bölümlerinde akademik eğitime başlamıştır. Ancak, ağır basan sağlık sorunları nedeniyle 1945 yılında okulu tamamlamadan, mezun olmadan üniversiteden ayrılmak zorunda kalmıştır. Üniversiteyi bırakması onun entelektüel üretkenliğini durdurmamıştır. 1946 ile 1954 yılları arasında Heybeliada İlkokulu’nda müzik öğretmenliği yapmıştır. Bu sekiz yıllık süreç, çocukların iç dünyasını, pedagojik dinamikleri ve toplumun farklı sınıflarından gelen ailelerin profillerini yakından gözlemlemesi için ona benzersiz bir alan sağlamıştır.   

Edebiyat dünyasına ilk adımını henüz üniversite öğrencisiyken atmıştır. İlk yazısı “Ümit”, 15 Şubat 1945’te kültür-sanat bölümünü ünlü akademisyen Mehmet Kaplan’ın yönettiği İstanbul dergisinde yayımlanmıştır. İlginç bir şekilde, bu eser dizgi hatası veya editoryal bir tercih sonucu “N. Ufuk” imzasıyla çıkmıştır. Gerçek anlamda yazar kimliğini ortaya koyduğu ilk öyküsü olan “Bir Şey”, 1950 yılında dönemin en prestijli edebiyat yayınlarından biri olan ve yazar kadrosunda dev isimleri barındıran Seçilmiş Hikayeler dergisinin “Yeni İmzalar” köşesinde yer almıştır.   

Yayıncılık Hayatı ve “Dost” Dergisi

1956 yılı, Nezihe Meriç’in hayatında hem kişisel hem de profesyonel bir dönüm noktasıdır. Bu tarihte, Seçilmiş Hikayeler dergisinin sahibi ve dönemin önde gelen kültür insanlarından Salim Şengil ile evlenerek Ankara’ya yerleşmiştir. Bu evlilik, Türkiye’nin yayıncılık tarihine damga vuracak bir ortaklığa dönüşmüştür. Eşinin kurucusu olduğu efsanevi Dost dergisinde 1957’den 1973’e kadar sorumlu müdürlük yapmış ve Dost Yayınları’nın yönetimini üstlenmiştir. Bu pozisyonu sayesinde, 1960’lar ve 70’ler Türkiye’sinde yeni yazarların keşfedilmesinde, modern edebiyat kuramlarının tartışılmasında ve çeviri eserlerin Türkçeye kazandırılmasında “mutfak”ta yer alan en güçlü kadın figürlerinden biri olmuştur.   

Edebi Tarzı, Mirası ve Ödülleri

Nezihe Meriç, Cumhuriyet dönemi kuşağının (1950 kuşağı öykücülerinin) ilk büyük kadın yazarlarından biri olarak kabul edilir. Edebiyat eleştirmenleri onun tarzını; “toplu yaşayışlarda, kalabalıklar içinde bile kendi iç yalnızlığını sürdüren, toplumsal baskılarla başa çıkmaya çalışan genç kız ve kadınları anlatmadaki olağanüstü psikolojik başarısı ve şiirsel, akıcı havası” ile tanımlar. Eserleri sadece Türkiye sınırları içinde kalmamış; Amerika Birleşik Devletleri, Almanya, Fransa ve Rusya’da basılan çeşitli öykü antolojilerinde yer bularak evrensel bir okur kitlesine ulaşmıştır. 2005 yılında eşi Salim Şengil’i kaybeden Meriç, bir süre kanser tedavisi gördükten sonra 18 Ağustos 2009 tarihinde 84 yaşında İstanbul Etiler’deki evinde hayata veda etmiş ve Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedilmiştir.   

Aşağıdaki tablo, yazarın Türk edebiyatına kazandırdığı kapsamlı bibliyografyayı ve layık görüldüğü prestijli ödülleri kronolojik olarak özetlemektedir:

Bölüm 5: Müzik, Zorunlu Göç ve Diasporanın Sesi

Gemlik’in sosyokültürel yapısı, 1920’lerin başındaki küresel jeopolitik kırılmalar ve Kurtuluş Savaşı’nın ardından gerçekleşen 1922 Nüfus Mübadelesi ile derinden sarsılmıştır. Yüzyıllardır bu topraklarda yaşayan, Kios’u kültürel ve ekonomik olarak zenginleştiren Rum nüfus, Anadolu’yu terk ederek Yunanistan’a göç etmek zorunda kalmıştır. Ancak bu zorunlu göç, acı dolu bir mülteci krizinin yanı sıra, Ege’nin karşı kıyısında patlayacak olan büyük bir kültürel ve müzikal devrimin de tohumlarını atmıştır. Bu diasporanın içinden çıkan en devasa müzikal figür, Rebetiko müziğinin efsanevi bestecisi ve buzuki virtüözü Giannis (Yiannis/Ioannis) Papaioannou’dur.   

Kios’tan Pire’ye: Giannis Papaioannou’nun Trajik Başlangıcı

Giannis Papaioannou, 18 Ocak 1913 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu sınırları içindeki Kios’ta (bugünkü Gemlik) dünyaya gelmiştir. (Tarihsel kayıtlardaki bazı kaynaklar ailesinin Balkan Savaşları sırasındaki hareketlilikleri nedeniyle doğum yerini yanlışlıkla Kavala olarak gösterse de , Kios bağlantısı müzik tarihi kayıtlarında ve bizzat kendi ailesinin beyanlarında kesinleşmiştir ). Papaioannou’nun çocukluğu, savaşın ve yıkımın gölgesinde geçmiştir. Henüz 9 yaşındayken, 1922 mübadelesi dalgasıyla ailesi (özellikle annesi ve büyükannesi) ile birlikte köklerinden koparılmış, önce Ege denizindeki Semadirek (Samothrace) adasına sığınmış, ardından mültecilerin ve işçi sınıfının yoğun olarak yerleştiği Atina’nın liman kenti Pire’ye göç etmiştir. Eğitim hayatına dair detaylı kurumsal akademik kayıtlar bulunmamakla birlikte, dönemin mülteci kamplarında ve sokaklarında geçen zorlu gençliğinin, onu formel eğitimden ziyade hayatın ve sokağın ritmini öğrenmeye ittiği bilinmektedir (araştırma verileri eğitim geçmişi hususunda yetersizdir).   

Rebetiko’da Yapısal Devrim: “Tekke”den Çıkış ve Armoni

Pire limanlarındaki mülteci gettolarında filizlenen Rebetiko; yurdundan edilmiş, dışlanmış ve yeni bir düzende var olma mücadelesi veren Anadolu kökenli Rumların çığlığıydı. Papaioannou’nun müzik kariyerindeki profesyonel çıkışı 1937 yılında, türün devleri olan Markos Vamvakaris ve Stelios Keromytis ile aynı sahnede yer almasıyla başlamıştır. İlk kayıtlı şarkısı “Faliriotissa”, halk arasında muazzam bir popülarite kazanarak onu yükselen bir yıldız yapmıştır.   

Müzikal dehası ve tarihsel önemi iki temel yapısal devrimde yatar. Birincisi, müzik teorisi ve kompozisyon alanındadır: Papaioannou, Batı armonisinin temel unsurlarından biri olan “primo secondo” (iki partili armoni/çok seslilik) tekniğini Rebetiko kayıtlarına sokan ilk besteci olarak kredilendirilmektedir. Bu devrimsel inovasyon, o döneme kadar tekdüze ve makamsal bir çizgi izleyen Rebetiko’nun işitsel manzarasını zenginleştirmiş, Anadolu’nun geleneksel ezgileriyle Kantada ve Ballos gibi türleri benzersiz bir şekilde harmanlamıştır.   

İkincisi ise sosyolojik bir devrimdir: 1930’larda Rebetiko, Markos Vamvakaris gibi öncülerin eserlerinde görüldüğü üzere genellikle hapishane, ölüm, hastalık ve yasadışı uyuşturucu mekanları olan “tekke”lere ait karanlık yeraltı temalarına odaklanıyordu. Papaioannou ise, buzuki müziğinin o sert tonunu korumakla birlikte, lirik içeriği hayatın neşesi, aşk, özlem ve günlük yaşam üzerine yoğunlaştırmıştır. Müzik eleştirmenleri onu, buzukiyi yeraltı “tekke”lerinden çıkararak esrar içmeyen ana akım Yunan toplumuna sevdiren ve saygın bir enstrüman haline getiren ilk besteci olarak tanımlar.   

Başyapıtları, Amerika Turnesi ve Mirası

1940’lar boyunca kariyerinin zirvesini yaşayan Papaioannou, bugün Rebetiko’nun klasikleri sayılan onlarca esere imza atmıştır. En ikonik eserleri arasında; ölüm alt metnine rağmen neşeli bir direniş sunan “Pente Ellines ston Adi” (Hades’teki Beş Yunanlı), ada müziği motifleri taşıyan “Kapetan Andreas Zeppo”, Anadolu oryantalizminin izlerini barındıran “Cifteteli” ve “Karabiberim”, aşk ve hüznü işleyen “Modistroula”, “Prin To Charama Monachos”, “Svise to fos na koimithoume” (Işığı Söndür Uyuyalım) ve “Fovamai Mi Se Chaso” sayılabilir. Aynı zamanda eşsiz bir enstrümantalist olan Papaioannou’nun doğaçlama yeteneğinin zirvesi olan “Taksim” adlı eseri, buzukinin sınırlarını zorlayan eşsiz bir enstrümantal şaheser olarak tarihe geçmiştir.   

Sınırları aşan bir vizyona sahip olan Papaioannou, 1953 yılında Yunan diasporasına performans sergilemek üzere Amerika Birleşik Devletleri’ne seyahat eden ilk Yunan Rebetiko bestecisi unvanını almıştır. Yunanistan’a döndükten sonra ise, bir diğer büyük efsane Vasilis Tsitsanis ile ömrünün sonuna kadar sürecek kalıcı bir işbirliğine girmiştir. 3 Ağustos 1972 tarihinde, Atina yakınlarındaki Elefsina (Eleusis) bölgesinde geçirdiği trajik bir trafik kazasında 59 yaşında hayatını kaybetmiştir. Naaşı, hayatı boyunca diğer Rebetiko ve Laiko müzisyenleriyle sık sık sahne aldığı ve müzikal üretiminin merkezi olan Kallithea’daki (Tzitzifies bölgesinin hemen güneybatısı) mezarlığa defnedilmiştir. Modern çağda dijital platformlarda (örneğin Last.fm verilerinde) dahi “Vadizo Me Parapono”, “Opa Opa” gibi eserleriyle dinlenmeye ve kültürel bir köprü olmaya devam etmektedir.   

Yerel Müzikte Geleneksel Süreklilik: Fikri Danış

Mübadelesinin ardından Gemlik’te kalan ve buraya yerleşen yeni nüfus, kendi müzikal ve kültürel dokusunu oluşturmaya devam etmiştir. Türk Sanat Müziği alanındaki köklü gelenekler yerel düzeyde, zanaatkarlar ve esnaflar eliyle yaşatılmıştır. Bu bağlamda öne çıkan yerel figürlerden biri Fikri Danış’tır (d. 1950). Asıl mesleği terzilik olan, Arnavut göçmeni kökenli bir aileden gelen Danış, çocuk yaşlarda çıraklıkla hayata atılmasına rağmen elli yılı aşkın süredir Türk Sanat Müziği camiasının içinde yer almaktadır. Erdinç Çelikkol gibi isimlerle çalışarak koro faaliyetlerinde bulunmuş, protokol konserlerinde sahne almış ve en önemlisi Gemlik’teki çocuk korolarında yetiştirdiği küçük sanatçılara (“hocam” unvanıyla) müziği aşılamıştır. Fikri Danış’ın hikayesi, Gemlik’in kozmopolit yapısının ve göçmen kimliğinin (Balkanlardan gelen muhacir kültürünün), yerel sivil sanat üretimine nasıl dönüştüğünün mütevazı ancak güçlü bir sosyolojik örneğidir.   

Bölüm 6: Sanayi, Bilim ve Yerel Gelişimin Öncüleri

Gemlik, sadece devlet adamları ve sanatçılar değil; tarımı sanayiyle entegre eden müteşebbisler, eğitim altyapısını güçlendiren iş insanları ve ulusal çapta ses getiren bilim insanları da çıkarmıştır.

Türkiye’de Konserveciliğin Doğuşu: Rifat Minare

Kentin zeytin ve meyve bahçelerinin verimliliğini endüstriyel bir vizyona dönüştüren Rifat Minare, Gemlik’in ekonomik tarihindeki en önemli özel sektör aktörlerinden biridir. Kurduğu Rifat Minare Koll. Şti., Türkiye’nin ilk modern konserve fabrikası olma özelliğini taşımaktadır. Bu sanayi hamlesi, sadece Gemlik’in bitkisel üretim ve gıda endüstrisindeki öncü rolünü perçinlemekle kalmamış, aynı zamanda tarımsal ürünlerin katma değerli mamullere dönüştürülmesi noktasında genç Cumhuriyet ekonomisine bir model oluşturmuştur.   

Sanayi ve Eğitime Adanmış Bir Ömür: Asım Kocabıyık

1924 yılında Afyon’un Tazlar Köyü’nde doğmasına rağmen, hayatının büyük bir bölümünü ve sanayi yatırımlarının merkezini Gemlik’e adayan Asım Kocabıyık, kentin tarihine mal olmuş devasa bir iş insanı ve hayırseverdir. Ortaokul son sınıfı ve liseyi İstanbul Erkek Lisesi’nde, yükseköğrenimini ise 1947 yılında İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’nde tamamlamıştır.   

İş hayatına henüz öğrenciyken, 1944 yılında babasının kurduğu İstikbal Ticaret şirketinde adım atan Kocabıyık, demir-çelik ithalatıyla başladığı serüvenini Türkiye’nin en büyük holdinglerinden birini kurarak zirveye taşımıştır. 1951 yılında İngiltere’de eğitim aldıktan sonra babasının vefatıyla 1952’de işleri devralmış; 1954 yılında Nurhan Kocabıyık’la evlenerek Ahmet, Zeynep ve Nükhet adlı üç çocuk sahibi olmuştur.   

Gerçek sanayi hamlesini 1958 yılında 27 çalışanıyla Borusan Mannesmann Boru fabrikasını kurarak başlatmış, Borçelik ile çelik sanayisinin küresel ölçekteki rekabetçi kuruluşlarını yaratmıştır. 1960’ta Kerim Çelik’i, 1970’te Amerikan Eaton S.r.L. lisansıyla otomotiv yan sanayisi için supap üreten Supsan’ı faaliyete geçirmiş ve 1972 yılında tüm şirketlerini Borusan Holding çatısı altında birleştirmiştir. Onun Gemlik için asıl tarihsel önemi ise, kentin sembollerinden biri olan eski Suni İpek Fabrikası arazisi üzerinde inşa ettirdiği Asım Kocabıyık Meslek Yüksekokulu ile Gemlik’teki genç nüfusun teknik ve akademik eğitimine sağladığı devasa destektir.   

Akademik Başarı: Prof. Dr. Hasan Sözer

Bilim ve akademi alanında kentin yetiştirdiği yeni nesil aydınları temsil eden Prof. Dr. Hasan Sözer, ulusal çapta dikkat çeken bir akademisyendir. Hem profesörlük unvanını alması hem de kendi uzmanlık alanında (yönetim veya spesifik bir bilim dalında olduğu haber bağlamından anlaşılan) Türkiye Yönetim Başkanı seçilmesi, Gemlik kökenli bilim insanlarının 2026 yılı güncel verileri ışığında ülkenin akademik hiyerarşisinde ulaştığı en üst seviyeleri göstermektedir. Sözer’in başarısı, taşradan çıkan entelektüel sermayenin ulusal kurumlara nasıl liderlik edebileceğinin güncel bir kanıtıdır. (Araştırma kayıtlarında Hasan Sözer’in spesifik disiplini ve yayınlarına dair akademik detaylar eksik olmakla birlikte, genel akademik liderlik rolü doğrulanmıştır ).   

Bölüm 7: Nea Kios (Yeni Kios) Diasporası ve Kültürel Bellek

1922 Küçük Asya Felaketi (Yunanistan perspektifiyle) ve Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi sonucunda Kios’u (Gemlik) terk etmek zorunda kalan yaklaşık 4620 kişilik Rum nüfus, başlangıçta Selanik civarındaki Kalamaria gibi mülteci kamplarına yerleştirilmiştir. Ancak anavatanlarının ismini, mimari dokusunu ve denizci kültürlerini yaşatma arzusuyla, birkaç yıl sonra Peloponez (Mora) yarımadasındaki Argolis bölgesinde kendilerine tahsis edilen “Valtos” (Bataklık) adlı araziye taşınmışlardır. Burada, “Nea Kios” (Yeni Kios) adında yeni bir kent kurarak kaybettikleri cenneti yeniden inşa etme yoluna gitmişlerdir.   

Bu yeniden doğuş süreci, siyasi ve entelektüel liderlerin olağanüstü fedakarlıklarıyla gerçekleşmiştir. Kentin kuruluşunda, idaresinde ve tarihi belleğinin korunmasında rol oynayan Kios kökenli önde gelen tarihi figürler şunlardır:

Kurucu Liderler ve Bürokratlar

• Christos Delis (1887-1960): Nea Kios’un gerçek anlamda kurucu babasıdır. Bataklık arazinin yaşanabilir model bir kente dönüştürülmesi için 1925 yılında oluşturulan özel komitenin (Special Committee) başkanlığını yürütmüştür. Kesintisiz çabaları sonucunda 1926’da yerleşimin temelleri atılmış, 1927’de iskan başlamış ve kent 1928 sayımlarında resmiyet kazanmıştır. Delis, bu büyük başarısının ardından yirmi yıl boyunca kentin ilk topluluk başkanı (koilotarchis) olarak görev yapmış ve modern Nea Kios’un idari yapısını inşa etmiştir.   

• Panagiotis Pappias: Christos Delis’ten aldığı bayrağı taşıyan ve 1933 yılları civarında topluluk başkanı olarak görev yapan bürokrattır. Yeni kurulan kentin “Theomana-Odigitria” gibi dini ve sosyal mekanlarının teşekkülünde yönlendirici bir rol oynamıştır.   

• Alexandros Vretos: Aslen Spartalı (Spartiatis) bir devlet ziraat mühendisi (agronomist) olarak Nea Kios’a atanmış, tarımsal verimliliğin artırılmasında ve yeni kurulan kentin çevresel rehabilitasyonunda önemli hizmetlerde bulunmuştur.   

Kültürel Hafızanın Koruyucusu: Eurysthenes Laskaridis

Mübadele sonrası en büyük travma, tarihsel hafızanın ve aidiyet duygusunun yitirilmesi riskidir. Kios kökenli bir tıp doktoru (physician) olan Eurysthenes Laskaridis, hayatını sadece hastalarını iyileştirmeye değil, koptuğu anavatanının tarihini yazmaya adamıştır. Laskaridis, Gemlik’in mitolojik (Argonotlar) kökenlerinden başlayarak Küçük Asya felaketine kadar uzanan binlerce yıllık kapsamlı tarihini detaylı kitaplar halinde yayınlamış ve diasporanın kolektif hafızasını yazılı olarak kayıt altına almıştır. Onun bu muazzam kültürel ve akademik hizmeti karşılığında, “Dünyadaki Tüm Kioslular Derneği” tarafından 1982 yılında açılan ve Gemlik’ten getirilen orijinal kıyafet, eşya ve belgelerin sergilendiği etnografya müzesine onurlandırma amacıyla “Laskarideio Folklor Müzesi” (Λασκαρίδειo Λαoγραφικό Moυσείo) adı verilmiştir.   

Modern Dönem Temsilcileri

Nea Kios’un idari ve sosyal gelişimi ilerleyen yıllarda da güçlü figürler çıkarmıştır. 1978-1994 yılları arasında aralıksız belediye başkanlığı yapan Dimitrios Kioumourtzoglou, onun ardından göreve gelen ve 2006’da görevi başındayken vefat eden Georgios Katriliotis ile onun yerini alan avukat Georgios Maninis (2006-2010), Kios diasporasının güçlü yerel yönetim geleneğini sürdürmüşlerdir. Bilim alanında ise, çocukluğu ve gençliği Nea Kios’ta geçen, eğitimini Argos ve Atina’da tamamladıktan sonra Almanya’nın Homburg kentinde kalça cerrahisi ve mikro cerrahi alanlarında uzmanlaşan ortopedi profesörü Kostas Vretos (1947-2002), kentin modern dönemde çıkardığı en başarılı isimlerden biridir.   

Bölüm 8: Eksik Bilgiler ve Analitik Kısıtlar

Kapsamlı bir kültürel tarih araştırmasında, mevcut dokümantasyonun ve dijital arşivlerin sınırlarını belirlemek bilimsel bir zorunluluktur. Kullanıcı talebinde özellikle vurgulanan “bilgi eksikliği beyanı” çerçevesinde, araştırma veri tabanlarında (2026 yılı itibarıyla) bazı figürlere dair spesifik biyografik boşluklar tespit edilmiştir:

1. Yerel Sporcular: Cumhuriyetin erken dönem belediye başkanlarından Eşref Dinçer’in sporla olan kesin bağı ve başarıları, yerel spor kulüplerinin (Gemlikspor vb.) erken dönem tarihçeleri ile yetiştirdiği spesifik ulusal sporcuların isimleri dijital ansiklopedik kayıtlarda yer almamaktadır.   

2. Akademik Detaylar: Prof. Dr. Hasan Sözer’in hangi üniversitede, hangi spesifik bilim dalında çalıştığına ve uluslararası yayınlarına dair detaylı bibliyografik veriler mevcut veri havuzunda (sadece bir yerel gazete başlığı haricinde) bulunmamaktadır.   

3. Giannis Papaioannou’nun Formel Eğitimi: Rebetiko’da devrim yaratan müzisyenin konservatuar veya nota eğitimini nerede aldığına (veya alıp almadığına) dair resmi bir eğitim geçmişi kaydı müzik tarihi arşivlerinde eksiktir; gelişiminin daha çok usta-çırak ilişkisi ve sokağın kültürel aktarımıyla olduğu varsayılmaktadır.   

Sonuç: Gemlik’in Bütünleşik Kültürel Mirası

Gemlik (Antik Kios), harita üzerindeki stratejik bir liman ve zeytin üretim havzası olmanın çok ötesinde, binlerce yıllık kesintisiz bir kültürel üretimin merkezidir. Coğrafyanın sunduğu deniz ve dağ arasına sıkışmış bu izole ama dünyaya açık liman yapısı, kentten çıkan isimlerin karakterlerine de yansımıştır. Bu inceleme kapsamında detaylandırılan biyografiler, kentin ürettiği insan kaynağının çok boyutlu, dirençli ve evrensel doğasını net bir şekilde gözler önüne sermektedir.

Siyaset arenasında Celâl Bayar figürü, küçük bir muhacir köyünden çıkarak tüm bir ulusun kaderine, ekonomik bağımsızlığına ve demokrasi serüvenine yön veren bir devlet adamının anatomisini sunar. Onun başlattığı sanayileşme dalgası, yıllar sonra Asım Kocabıyık ve Rifat Minare gibi müteşebbislerin Gemlik’e yaptığı vizyoner yatırımlarla vücut bulmuştur. Edebiyat sahnesinde Nezihe Meriç, kadın ve çocuk psikolojisini, taşra bunalımını ve modernizmin birey üzerindeki etkilerini edebiyat aracılığıyla Türkiye’nin gündemine taşıyarak öncü bir entelektüel duruş sergilemiştir.

Madalyonun diğer yüzünde ise trajedi ve bu trajediden doğan sanatsal üretim vardır. 1922 mübadelesiyle Kios’tan sökülüp Yunanistan’a göç etmek zorunda kalan Giannis Papaioannou’nun Rebetiko müziğinde yarattığı devrim, acının ve sürgünün nasıl evrensel bir sanat formuna dönüştüğünün en somut kanıtıdır. Christos Delis ve Eurysthenes Laskaridis’in Nea Kios’u kurma ve tarihi belleği bir etnografya müzesi aracılığıyla yaşatma çabaları ise, zorunlu göç ve diasporanın kültürel üretkenliği, aidiyeti ve hafızayı nasıl tetiklediğinin tarihi bir destanıdır.

Antik Argonot efsanelerinden modern Cumhuriyet’in sanayi atılımlarına, siyasetin en yüksek kademelerinden Rebetiko’nun isyankar notalarına, edebiyatın melankolik satırlarından diasporanın yeniden doğuş öykülerine uzanan bu biyografik zenginlik; Gemlik’in yalnızca bölgesel bir lojistik merkezi değil, uluslararası boyutta etki yaratan, çok sesli ve çok kültürlü bir medeniyet beşiği olduğunu kanıtlamaktadır. 2026 yılı perspektifinden bakıldığında, bu derin mirasın, hem Türkiye’deki Gemlik’te hem de Yunanistan’daki Nea Kios’ta etnografik araştırmalarla korunması, arşivlerin derinleştirilmesi ve dijital bellek projeleriyle (özellikle sporda ve yerel tarihte eksik kalan parçaların tamamlanarak) gelecek nesillere aktarılması, kentin tarihsel hakkının teslim edilmesi açısından hayati bir entelektüel sorumluluktur.

Kaynaklar:

1. Bölüm

• gemlik.bel.tr – Celal Bayar – Gemlik Belediyesi

• kulturenvanteri.com – Kios • Konumu, Fotoğrafları ve Hakkındaki Bilgiler – Kültür Envanteri

• el.wikipedia.org – Kίoς – Bικιπαίδεια

• en.wikipedia.org – Gemlik – Wikipedia

• kiospartners.com – About Kios

• tr.wikipedia.org – Gemlik – Vikipedi

• gemlik.bel.tr – Belediye Başkanlarımız – Belediye Başkanlarımız – Gemlik Belediyesi

• prezi.com – celal bayar kimdir – beyzanur yavuz – Prezi

• islamansiklopedisi.org.tr – BAYAR, Celâl – TDV İslâm Ansiklopedisi

• bursa.com

• bursahakimiyet.com.tr

• tiyatrolar.com.tr – Nezihe Meriç – Tiyatrolar.com.tr

• arkeolojikhaber.com – Nezihe Meriç kimdir? haberi – Arkeolojik Haber

• kimkimdir.net.tr – Nezihe Meriç Kimdir? | Kim Kimdir? Biyografi Bankası

• ulkucudunya.com – Nezihe Meriç – ÜLKÜCÜ DÜNYA GÖRÜŞÜ

• tr.wikipedia.org – Nezihe Meriç – Vikipedi

2. Bölüm

• en.wikipedia.org – Gemlik – Wikipedia

• el.wikipedia.org – Nέα Kίoς – Bικιπαίδεια

• last.fm – Yiannis Papaioannou biography – Last.fm

• en.wikipedia.org – Giannis Papaioannou – Wikipedia

• vortexjazz.co.uk – REBETIKO CARNIVAL PRESENTS: TRIBUTE TO YANNIS PAPAIOANNOU | Vortex Jazz Club

• memoriesoftheinnocentage.blogspot.com – Giannis Papaioannou & Manos Xatzidakis

• en.wikipedia.org – Yiannis Papaioannou – Wikipedia

• musicentry.gr – Giannis A. Papaioannou, composer, 20th century, Musicentry

• dversion.gr – Giannis Papaioannou – D-Version Music Publishing

• kids.kiddle.co – Giannis Papaioannou Facts for Kids

• turkhaber.com – Müzik ile geçen bir ömür – Türkiye ve Bursa Haberleri – turkhaber.com

• biyografi.net – Asım Kocabıyık – Biyografi.Net

• tr.wikipedia.org – Asım Kocabıyık – Vikipedi

• gemlikkorfezgazetesi.net – GEMLİKLİ HASAN SÖZER, HEM PROFESÖR OLDU HEM DE TÜRKİYE YÖNETİM BAŞKANI SEÇİLDİ – Gemlik Körfez Gazetesi

• gemlik.bel.tr

• gemlik.bel.tr