Celâl Bayar

Celâl Bayar: Cumhuriyet’in Mimarı ve Üçüncü Cumhurbaşkanı

Mahmud Celâleddin Bayar, 16 Mayıs 1883’te Bursa’nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey köyünde doğdu. Babası Abdullah Fehmi Efendi, ilmiye sınıfından bir fıkıh bilginiydi ve aile, Osmanlı döneminde Bulgaristan sınırındaki Plevne’den göç etmişti. Bayar, ilk eğitimini babasının yanında aldı, ardından Gemlik’te memur stajı yaptı ve Ziraat Bankası’nda veznedarlık sınavını kazanarak finans sektörüne adım attı. Fransızca öğrendi ve ipekböcekçiliği eğitimi gördü. 1905’te Deutsche Orientbank’ta çalışmaya başladı ve 1903’te Reşide Bayar ile evlendi; bu evlilikten üç çocuğu oldu.

Siyasi kariyeri 1907’de İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne katılmasıyla başladı. Bursa’da cemiyetin şubesini kurdu ve 31 Mart Olayı’nda Hareket Ordusu’na gönüllü katıldı. İzmir’de millî iktisat politikalarını destekledi, kooperatifçiliği yaygınlaştırdı ve Altay Spor Kulübü’nün kuruluşuna katkıda bulundu. Kurtuluş Savaşı’nda aktif rol aldı: Redd-i İlhak Cemiyeti’nde yer aldı, Gökçen Efe ile işbirliği yaptı ve Balıkesir Kongresi’nde Akhisar cephesi alay komutanlığına getirildi. 1920’de Osmanlı Meclis-i Mebusanı’na seçildi, ardından TBMM’de uzun yıllar milletvekilliği yaptı (1920-1960). İstiklâl Madalyası aldı.

Cumhuriyet döneminde CHP üyesi oldu, 1924’te Mübadele, İmar ve İskân vekilliği yaptı ve Türkiye İş Bankası’nı kurdu (1932’ye kadar genel müdürlüğünü yürüttü). 1932-1937’de iktisat vekili olarak devletçilik politikalarını uyguladı, Sümerbank ve Etibank gibi kurumları kurdu. 1937-1939’da başbakanlık yaptı. II. Dünya Savaşı yıllarında muhalif tutum aldı ve 1945’te CHP’den istifa etti. 1946’da Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile Demokrat Parti’yi (DP) kurdu ve genel başkanlığını üstlendi.

1950’de DP’nin zaferiyle cumhurbaşkanı seçildi (1950-1960), asker kökenli olmayan ilk cumhurbaşkanı oldu. Döneminde liberal ekonomi politikaları izlendi, NATO’ya giriş sağlandı ve Kore Savaşı’na katılım gerçekleşti. Ancak DP’nin otoriterleşmesinde rol aldı. 27 Mayıs 1960 Darbesi’nde görevden alındı, Yassıada’da yargılandı ve idam cezası ömür boyu hapse çevrildi. 1963’te sağlık nedeniyle tahliye edildi, 1966’da affedildi. Son yıllarında eski DP’lilerin haklarını savundu.

22 Ağustos 1986’da 103 yaşında İstanbul’da kalp yetmezliğinden öldü ve Umurbey’de defnedildi. Anılarını Ben de Yazdım, Başvekilim Adnan Menderes ve Kayseri Cezaevi Günlüğü kitaplarında yayımladı. Adı, Manisa’daki Celal Bayar Üniversitesi’nde yaşatılıyor.